Á næstu dögum ganga landsmenn til þjóðaratkvæðagreiðslu. Fyrir flesta felst verkefnið í því að kynna sér málið, fara á kjörstað og greiða atkvæði. Fyrir marga einstaklinga með þroskahömlun og skyldar fatlanir er leiðin hins vegar lengri. Hún hefst löngu áður en komið er að kjörklefanum.
Lýðræði snýst ekki eingöngu um réttinn til að kjósa. Það snýst um að hafa raunverulegt tækifæri til þátttöku. Til þess þarf fólk að fá upplýsingar sem það skilur, nægan tíma til að kynna sér málin, stuðning við að mynda sér eigin skoðun þegar þess er þörf og aðstoð við að komast á kjörstað og nýta kosningarétt sinn.
Rannsóknir sýna að fólk með þroskahömlun stendur víða höllum fæti þegar kemur að þátttöku í lýðræðinu. Ástæðan er sjaldnast skortur á vilja heldur hindranir sem samfélagið setur í veg þess. Skortur á aðgengilegum upplýsingum, fordómar, óvissa um réttindi og ófullnægjandi stuðningur geta öll leitt til þess að fólk taki síður þátt eða hætti við.
Þess vegna byrjar lýðræði ekki við kjörkassann. Það byrjar þegar einstaklingur fær raunhæft tækifæri til að kynna sér málin og mynda sér eigin skoðun.
Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar hefur Þroskahjálp átt gott og uppbyggilegt samráð við Landskjörstjórn. Þar höfum við bent á atriði sem skipta miklu máli fyrir þátttöku fólks með þroskahömlun og skyldar fatlanir; aðgengi að kjörstöðum, rétt til viðeigandi aðstoðar, mikilvægi auðskildra upplýsinga og nauðsyn þess að skýrt sé hvert fólk geti leitað ef hindranir verða á leið þess til þátttöku.
Það er ánægjulegt að auðlesið kynningarefni sé nú í vinnslu. Slíkt efni er forsenda þess að margir geti kynnt sér málið á eigin forsendum og tekið sjálfstæða afstöðu. Um leið minnir þessi staða okkur á mikilvægan lærdóm. Aðgengilegar upplýsingar verða að vera tilbúnar tímanlega. Þær eiga ekki að birtast örfáum dögum fyrir kosningar heldur þannig að fólk hafi raunverulegt svigrúm til að lesa þær, ræða við fjölskyldu, vini eða stuðningsfólk og mynda sér eigin skoðun.
Við höfum einnig leitað til Mannréttindastofnunar Íslands og óskað eftir upplýsingum um hvernig stofnunin hyggst sinna hlutverki sínu gagnvart fötluðu fólki í tengslum við þjóðaratkvæðagreiðsluna. Það skiptir máli að allir viti hvert hægt er að leita ef upp koma hindranir eða ágreiningur um rétt einstaklinga til þátttöku.
Þetta snýst þó um meira en komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er tækifæri til að spyrja stærri spurningar: Erum við að byggja samfélag þar sem allir hafa raunveruleg tækifæri til að taka þátt í lýðræðinu, eða gerum við enn ráð fyrir að sumir hópar þurfi að yfirstíga hindranir sem aðrir verða aldrei varir við?
Sem samfélag eigum við ekki að sætta okkur við að nokkur einstaklingur hætti við að kjósa vegna þess að upplýsingarnar voru óskiljanlegar, aðstoðin óljós eða leiðin að lýðræðinu einfaldlega of torsótt. Slíkar hindranir eiga sér ekki rætur í einstaklingnum heldur í því hvernig við veljum að skipuleggja samfélagið.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks leggur skýrar skyldur á stjórnvöld. Það nægir ekki að tryggja formlegan kosningarétt. Tryggja verður einnig að fólk geti nýtt þann rétt í reynd. Það felur meðal annars í sér að vinna gegn fordómum, tryggja aðgengilegar upplýsingar, veita viðeigandi stuðning og skapa aðstæður þar sem fólk getur tekið sjálfstæðar ákvarðanir og tekið þátt til jafns við aðra.
Kosningaréttur er mikilvægur. En hann einn og sér tryggir ekki lýðræði.
Lýðræði mælist ekki aðeins eftir því hvort fólk hafi kosningarétt. Það mælist einnig eftir því hvort fólk hafi raunverulega möguleika á að nýta hann.
Vonandi verður þjóðaratkvæðagreiðslan nú einnig tilefni til að stíga mikilvægt skref í átt að samfélagi þar sem allir geta tekið þátt. Þá verður reynslan sem við öðlumst nú grunnur að enn betri undirbúningi næstu kosninga og sterkari framkvæmd þeirra mannréttinda sem við höfum þegar skuldbundið okkur til að virða.
