Það er mikilvægt og tímabært að stjórnvöld og sveitarfélög hafi lagt fram sameiginlega framtíðarsýn um stafræn verkefni og gagnamál í félagsþjónustu. Betri gögn, skýrari upplýsingar, samræmdar umsóknir og betri yfirsýn skipta miklu máli. Það vita allir sem hafa reynt að rata um kerfi félagsþjónustunnar að þar er oft erfitt að finna réttar upplýsingar, erfitt að vita hvert á að leita og erfitt að átta sig á stöðu máls.
Ef vel tekst til getur stafræn þróun gert þjónustuna betri. Hún getur dregið úr óþarfa flækjum, minnkað mun milli sveitarfélaga, gert biðlista sýnilegri og auðveldað fólki að sækja rétt sinn. Það er gott.
En það er eitt sem við megum aldrei gleyma. Félagsþjónusta snýst ekki fyrst og fremst um kerfi. Hún snýst um fólk.
Hún snýst um fatlaðan einstakling sem bíður eftir nauðsynlegum stuðningi. Hún snýst um fjölskyldu sem veit ekki hvert hún á að leita. Hún snýst um foreldra sem eru orðnir örmagna eftir að hafa sagt sömu söguna aftur og aftur. Hún snýst um manneskju sem þarf heimili, aðstoð, öryggi, skilning og virðingu.
Við megum ekki búa til stafrænt kerfi þar sem einstaklingurinn hverfur í reit, flokk, númer eða málaskrá. Þar sem manneskjan verður að „umsókn“ eða „máli í vinnslu“. Þar sem einstaklingur lendir í stafrænu boxi kerfisins og á erfitt með að finna leiðina út aftur.
Stafræn þjónusta á að opna dyr. Hún má ekki loka fólk inni.
Þetta skiptir sérstaklega miklu fyrir fatlað fólk. Margir einstaklingar með þroskahömlun, einhverfu eða skyldar fatlanir eiga erfitt með að nota flókin rafræn kerfi. Mikill fjöldi fólks hefur enn ekki aðgang að rafrænum skilríkjum og aðrir þurfa stuðning. Ef kerfið er aðeins hannað fyrir þá sem geta bjargað sér sjálfir í stafrænum heimi, þá verður það ekki jafnræði. Þá verður það ný hindrun.
Þess vegna þarf aðgengi að vera meira en fallegt orð í stefnu. Upplýsingar þurfa að vera skýrar og á auðlesnu máli. Umsóknir þurfa að vera einfaldar. Fólk þarf að geta fengið aðstoð án þess að missa sjálfstæði sitt eða sjálfræði. Þau sem fá ekki eða geta ekki notað rafræn skilríki mega ekki missa aðgang að eigin réttindum. Og hönnun kerfanna verður frá upphafi að fara fram með þeim sem eiga að nota þau, líka fötluðu fólki.
Nauðsynlegt er að vanda mjög til allrar gagnasöfnunar. Gögn í kerfum félagsþjónustunnar eru ekki venjuleg rekstrargögn. Þau varða oft viðkvæmustu þætti í lífi fólks: fötlun, heilsu, fjölskylduaðstæður, fjárhag, heimili og daglegt líf. Slík gögn má ekki meðhöndla eins og þau séu aðeins hráefni í mælaborð stjórnkerfisins.
Gögn eiga að hjálpa okkur að sjá hvar kerfið bregst fólki. Hvar biðlistar eru. Hvar þjónusta er ekki veitt. Hvar fólk dettur á milli kerfa. Hvar réttindi eru ekki virt.
Gögn eiga ekki fyrst og fremst að þjóna kerfinu. Þau eiga að þjóna manneskjunni.
Við þurfum að gæta að því að tryggja hið mannlega í hinni stafrænu vegferð. Við þurfum að varðveita mannlega ábyrgð í opinberri þjónustu. Það getur verið gott að senda erindi í gegnum gátt, fylgjast með stöðu máls rafrænt og að fá svör. En á bak við hvert svar þarf að vera ábyrgð, skilningur og manneskja. Opinber stjórnsýsla þarf að vera formleg og vönduð, en hún þarf ekki að vera köld og ópersónuleg.
Fólk sem leitar til félagsþjónustu er oft í viðkvæmri stöðu. Það þarf ekki að mæta hyldýpi fjarlægðar þar sem enginn virðist sjá það, heyra það eða bera ábyrgð. Það þarf að mæta kerfi sem svarar af virðingu og af fólki sem man að á bak við hvert mál er einstaklingur.
Stafræn framtíð félagsþjónustunnar getur orðið mikil framför. En aðeins ef við byggjum hana strax á réttum grunni. Ekki fyrst kerfið og svo manneskjan.
Manneskjan fyrst og kerfið í hennar þjónustu.
Höfundur er formaður
Landssamtakanna Þroskahjálp
