Ríkisstjórnin hefur birt áherslur sínar í ríkisrekstri fyrir árið 2027. Þar er lögð áhersla á stafræna þróun, einfaldari stjórnsýslu og betri þjónustu. Það er fagnaðarefni. En það er einni spurningu ósvarað:
Betri þjónustu fyrir hvern?
Ísland hefur á örfáum árum orðið eitt stafrænast samfélag heims. Samskipti við hið opinbera, heilbrigðisþjónustu, banka og sífellt fleiri fyrirtæki fara nú fram með rafrænum skilríkjum. Fyrir flesta hefur þetta einfaldað lífið.
En ekki fyrir alla.
Frá því rafræn skilríki voru tekin upp hefur stór hópur fatlaðs fólks í reynd verið útilokaður frá sífellt stærri hluta samfélagsins. Sá hópur er ekki að minnka. Þvert á móti. Því fleiri þjónustur sem verða eingöngu stafrænar, þeim mun fleiri verða háðir aðstoð annarra eða missa einfaldlega aðgang að þjónustu sem aðrir líta á sem sjálfsagðan hlut.
Þetta snýst ekki aðeins um fólk með þroskahömlun og skildar fatlanir. Þetta snýst einnig um stækkandi hóp einstaklinga sem búa við aðstæður sem gera það að verkum að þeir geta ekki fengið eða notað rafræn skilríki með þeim hætti sem kerfið gerir ráð fyrir. Á morgun getur það átt við okkur sjálf.
Þetta er ekki ný uppgötvun. Árið 2024 skilaði starfshópur fjögurra ráðherra tillögum um hvernig tryggja mætti rafrænt aðgengi fatlaðs fólks. Þar var meðal annars lagt til að nýjar stafrænar þjónustuleiðir yrðu ekki teknar í notkun nema aðgengi þeirra hefði verið prófað, að hefðbundnar þjónustuleiðir héldust áfram opnar og að þróaðar yrðu fleiri leiðir til rafrænnar auðkenningar.
Þetta eru ekki sérkröfur. Þetta eru grunnforsendur þess að allir geti tekið þátt í samfélaginu.
Þess vegna dugar ekki að mæla árangur stafrænnar umbreytingar í fjölda nýrra kerfa eða stafrænna umsókna.
Við eigum að spyrja: Hverjir komast að þjónustunni? Hverjir gera það ekki? Hversu margir þurfa að fela öðrum að sinna sínum málum? Hversu margir missa sjálfstæði sitt og jafnvel sjálfræði vegna þess hvernig þjónustan er hönnuð?
Við eigum ekki að sætta okkur við stafrænt samfélag sem virkar frábærlega fyrir flesta en lokar dyrum fyrir aðra.
Markmið stafrænnar þróunar getur aldrei verið að gera þjónustuna stafræna. Markmiðið hlýtur að vera að gera hana aðgengilega.
Stafrænt samfélag sem skilur hluta þjóðarinnar eftir er ekki samfélag sem hefur náð árangri. Það hefur einfaldlega fært útilokunina yfir á nýtt form.